Από τα αρχαία χρόνια, οι άνθρωποι της υπαίθρου είχαν μια βαθιά, σχεδόν μαγική σύνδεση με τη φύση. Χωρίς δορυφόρους, ραντάρ και σύγχρονα μετεωρολογικά μοντέλα, οι γεωργοί και οι βοσκοί βασίζονταν στην παρατήρηση για να προγραμματίσουν τις δουλειές τους. Η πιο γνωστή και διαδεδομένη μέθοδος αυτής της λαϊκής σοφίας είναι τα Μερομήνια.
Όπως λέει και η σοφή λαϊκή ρήση: «Ό,τι ο ουρανός κρύβει, η ημερομηνία φανερώνει».
Η λέξη σύνθετη: μέρα και μήνας. Πρόκειται για μια εμπειρική μέθοδο πρόβλεψης του καιρού για ολόκληρο τον επόμενο χρόνο. Η βασική ιδέα είναι απλή: κάθε μία από τις πρώτες ημέρες του Αυγούστου αντιπροσωπεύει τον καιρό ενός συγκεκριμένου μήνα του έτους που έρχεται.
Οι παλιοί πίστευαν ότι οι αλλαγές του καιρού κατά τη διάρκεια αυτών των ημερών «καθρεφτίζουν» το πώς θα εξελιχθεί ο καιρός τους επόμενους 12 μήνες.
Η διαδικασία ξεκινάει τον Αύγουστο, τον μήνα που παραδοσιακά θεωρείται η αρχή του νέου κύκλου για τη φύση.
- Οι Ημερομηνίες: Οι περισσότεροι μελετητές της λαϊκής παράδοσης ξεκινούν την παρατήρηση από την 1η έως τη 12η Αυγούστου (κάθε μέρα αντιστοιχεί σε έναν μήνα, ξεκινώντας από τον Σεπτέμβριο). Άλλοι, ακολουθώντας το παλιό ημερολόγιο, ξεκινούν την παρατήρηση από τις 14 Αυγούστου.
- Τα Σημάδια: Αυτός που «διαβάζει» τα μερομήνια δεν κοιτάζει απλά αν βρέχει ή αν έχει ήλιο. Παρατηρεί με μεγάλη προσοχή:
- Την κατεύθυνση και την ένταση του ανέμου.
- Το σχήμα, το χρώμα και την ταχύτητα των σύννεφων.
- Την υγρασία στην ατμόσφαιρα.
- Ακόμα και τη συμπεριφορά των ζώων ή την καθαρότητα του έναστρου ουρανού το βράδυ.
Αν, για παράδειγμα, το μεσημέρι της ημέρας που αντιστοιχεί στον Ιανουάριο βγει ξαφνικός βοριάς, οι παλιοί προέβλεπαν ότι στα μέσα του Ιανουαρίου θα είχαμε έντονο ψύχος.
Τα μερομήνια δεν είναι επιστήμη, αλλά κουλτούρα και παράδοση. Είναι η ανάγκη του ανθρώπου να κατανοήσει το περιβάλλον του και να επιβιώσει μέσα από αυτό.
Αν και η βασική ιδέα πίσω από τα μερομήνια είναι κοινή —δηλαδή η παρατήρηση του Αυγούστου για την πρόβλεψη του καιρού—, στην ελληνική παράδοση συναντάμε διαφορετικά είδη ή παραλλαγές ως προς τον τρόπο που οι παλιοί «διάβαζαν» αυτά τα σημάδια.
Οι διαφορές αυτές εντοπίζονται κυρίως στις ημερομηνίες έναρξης και στον τρόπο υπολογισμού:
Είναι η πιο διαδεδομένη μέθοδος στις μέρες μας. Η παρατήρηση ξεκινά αμέσως με την είσοδο του μήνα:
- Πότε: Από την 1η έως τη 12η Αυγούστου.
- Πώς λειτουργεί: Κάθε μέρα αντιστοιχεί ακριβώς σε έναν από τους επόμενους 12 μήνες. Η 1η Αυγούστου δείχνει τον καιρό του Σεπτεμβρίου, η 2α Αυγούστου του Οκτωβρίου, και η προσπάθεια ολοκληρώνεται στις 12 Αυγούστου που αντιπροσωπεύει τον επόμενο Αύγουστο.
Πολλοί έμπειροι πρακτικοί παρατηρητές και άνθρωποι της υπαίθρου προτιμούν αυτή τη μέθοδο, καθώς θεωρούν ότι οι πραγματικές αλλαγές της φύσης συμβαδίζουν με το παλιό εορτολόγιο.
- Πότε: Ξεκινούν συνήθως από τις 14 Αυγούστου (παραμονή της Παναγίας) και διαρκούν μέχρι τις 25 Αυγούστου.
- Πώς λειτουργεί: Η αντιστοιχία των ημερών με τους μήνες παραμένει η ίδια (12 ημέρες για 12 μήνες), αλλά η καταγραφή μετατοπίζεται στα μέσα του μήνα.
Πρόκειται για μια πιο σύνθετη και λεπτομερή παραλλαγή που χρησιμοποιούσαν κυρίως οι βοσκοί και οι καπετάνιοι, οι οποίοι χρειάζονταν μεγαλύτερη ακρίβεια για τις μετακινήσεις τους.
Πώς λειτουργεί: Εδώ η κάθε ημέρα δεν αντιπροσωπεύει ολόκληρο τον μήνα, αλλά χωρίζεται στα δύο:
- Το πρωί μέχρι το μεσημέρι δείχνει τον καιρό για το πρώτο δεκαπενθήμερο του μήνα.
- Το μεσημέρι μέχρι το βράδυ δείχνει τον καιρό για το δεύτερο δεκαπενθήμερο.
Εκτός από τις ημέρες του Αυγούστου, οι παλιοί συνδύαζαν τα μερομήνια και με άλλα «είδη» φυσικών παρατηρήσεων:
- Τα Ημερομήνια των Ζώων: Η πρόβλεψη βασιζόταν αποκλειστικά στη συμπεριφορά των ζώων κατά τις πρώτες μέρες του Αυγούστου (π.χ. αν οι μέλισσες κλείνονταν στις κυψέλες, αν τα μυρμήγκια μάζευαν νωρίς τροφή ή αν τα πουλιά πετούσαν χαμηλά).
- Τα Αστρονομικά Σημάδια: Η παρατήρηση επικεντρωνόταν στο πότε «ανοίγει» ο ουρανός το βράδυ, στη λάμψη των άστρων ή στο χρώμα του φεγγαριού (το λεγόμενο «φωτοστέφανο» της σελήνης) κατά τη διάρκεια του δεκαπενταύγουστου.
