Η Λέσβος, το τρίτο μεγαλύτερο νησί της Ελλάδας, αποτελεί ένα ζωντανό σταυροδρόμι πολιτισμών. Η γεωγραφική της θέση στο βορειοανατολικό Αιγαίο και η άμεση γειτνίαση με τα παράλια της Μικράς Ασίας διαμόρφωσαν μια μοναδική μουσικοχορευτική ταυτότητα. Οι παραδοσιακοί χοροί της Λέσβου δεν αποτελούν απλώς τουριστικό αξιοθέατο ή μουσειακό είδος, αλλά αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητας των κατοίκων, το οποίο αναβιώνει σε κάθε πανηγύρι, γάμο και κοινωνική εκδήλωση.
Στο άρθρο αυτό παρουσιάζουμε τους κυριότερους χορούς του νησιού, τις ρίζες τους και τη βαθιά κοινωνική τους σημασία.
1. «Τα Ξύλα» (Συρτός Λέσβου)
Πρόκειται αναμφίβολα για τον πιο αναγνωρίσιμο, αγαπητό και δημοφιλή σκοπό της Λέσβου. Η μελωδία του είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την Αγιάσο, την ορεινή κωμόπολη του νησιού.
Η Ιστορία πίσω από το Όνομα
Η προέλευση του ονόματος «Τα Ξύλα» (ή «Νταμπάνια») φέρει μια ιδιαίτερη ιστορική και κοινωνική χροιά. Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, ο σκοπός πρωτοπαίχτηκε όταν ολοκληρωνόταν η κατασκευή του πρώτου μηχανοκίνητου ελαιοτριβείου στην Αγιάσο. Την ημέρα που τοποθετήθηκαν τα μεγάλα ξύλινα δοκάρια («νταμπάνια») που στήριζαν την οροφή του κτιρίου, οι εργάτες και οι κάτοικοι βγήκαν στους δρόμους γιορτάζοντας και χορεύοντας υπό τους ήχους αυτής της χαρούμενης μελωδίας.
Ο χορός είναι ένας ιδιότυπος, στρωτός συρτός, ο οποίος συχνά εξελίσσεται σε έναν ιδιαίτερα ζωντανό μπάλο.
2. Οι Καρσιλαμάδες και το Μικρασιατικό Στοιχείο
Η Μικρασιατική Καταστροφή του
Ο Καρσιλαμάς: Χορεύεται από ζευγάρια (άνδρες ή γυναίκες) που βρίσκονται αντιμέτωποι. Χαρακτηρίζεται από ελευθερία κινήσεων, αυτοσχεδιασμό και εκφραστικότητα, ενώ οι χορευτές χρησιμοποιούν συχνά μαντήλια.
Η Αϊσέ: Ένας ιδιαίτερος, αργός και αρχοντικός γυναικείος καρσιλαμάς (γνωστός και ως «καρεκλάτος» ή «Αυδινίτικος»), ο οποίος αναδεικνύει τη χάρη, τη σεμνότητα και τη γυναικεία αξιοπρέπεια της εποχής.
3. Απτάλικος και Ζεϊμπέκικο
Ο Απτάλικος (ή «Αϊβαλιώτικος») είναι ένας από τους πιο δυναμικούς χορούς της Λέσβου, με ρίζες στα παράλια της Μικράς Ασίας.
Ρυθμός και Ύφος: Είναι χορός σε ρυθμό
9/8 (εννέα ογδόων) και χορεύεται συνήθως από δύο άτομα αντικριστά, με έντονες στροφές, λυγίσματα των γονάτων και χτυπήματα των χεριών.Ο Μεσοτοπίτικος Απτάλικος: Στο χωριό Μεσότοπος, ο Απτάλικος έχει αποκτήσει ένα πολύ ιδιαίτερο, βαρύ και δωρικό ύφος, το οποίο εκτελείται με εξαιρετική δεξιοτεχνία από τους ντόπιους μερακλήδες.
4. Ο Μαζωμένος ή Πηδηχτός
Στα πανηγύρια της δυτικής Λέσβου, και ιδιαίτερα στον Μεσότοπο, το κλείσιμο του γλεντιού επιφυλάσσει πάντα τον «Μαζωμένο» (ή «Πηδηχτό»).
Πρόκειται για έναν γρήγορο χορό, συγγενικό με τον γρήγορο χασάπικο, όπου όλη η παρέα πιάνεται από τους ώμους σχηματίζοντας έναν μεγάλο κύκλο. Ο πρωτοχορευτής εκτελεί εντυπωσιακές στροφές, καθίσματα και φιγούρες (τα λεγόμενα «κουλουπίτσια»), παρασύροντας τους υπόλοιπους σε έναν κοινό ρυθμό εκτόνωσης και χαράς.
Η Σημασία των Παραδοσιακών Οργάνων
Η ιδιαιτερότητα των λεσβιακών χορών υποστηρίζεται από το μοναδικό ηχόχρωμα της τοπικής ζυγιάς. Το σαντούρι, το βιολί, το κλαρίνο και το λαούτο (καθώς και τα χάλκινα πνευστά στην περιοχή της Αγιάσου) δημιουργούν ένα πλούσιο ηχητικό υπόβαθρο που καθοδηγεί τα βήματα των χορευτών, γεφυρώνοντας το χθες με το σήμερα.
