ΣΥΡΙΖΑ (Λέσβου) Θέσεις επί των Συμπερασμάτων της Εθνικής Διαβούλευσης για τη Νησιωτικότητα

 

ΕΘΝΙΚΗ ΔΙΑΒΟΥΛΕΥΣΗ

ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΓΙΑ ΤΗ ΝΗΣΙΩΤΙΚΟΤΗΤΑ ΩΣ ΕΘΝΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ

ΣΤΟΧΟΣ: ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΜΕ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΥΗΜΕΡΙΑ, ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΔΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗ

Η συλλογική προσπάθεια τριών Ινστιτούτων σε συνεργασία με το Εργαστήριo Τοπικής και Νησιωτικής Ανάπτυξης του Πανεπιστημίου Αιγαίου έφερε στο προσκήνιο την επιτακτική ανάγκη μίας εθνικής αναπτυξιακής και κοινωνικής στρατηγικής εναρμονισμένης με τη νησιωτικότητα, το άρθρο 101 του ισχύοντος Συντάγματος και το άρθρο 174 της Ευρωπαϊκής Συνθήκης και της Ειδικής Συνθήκης για τη Νησιωτικότητα.

Από τον Ιανουάριο του 2026 και σε συγχρονισμό με την διαβούλευση της Ε.Ε. για μία νέα Ευρωπαϊκή στρατηγική για τη νησιωτικότητα, η Συντονιστική Επιτροπή οργάνωσε μία σειρά δράσεων ανοικτής διαβούλευσης ενδυναμώνοντας την άμεση συμμετοχή των επηρεαζόμενων καταρχήν και άμεσα ενδιαφερομένων μερών στην Ελλάδα.

Στην Ημερίδα που διοργανώθηκε στη Μυτιλήνη, την 14^η Φεβρουαρίου 2026 συναντήθηκαν Αρχηγοί και εκπρόσωποι πολιτικών φορέων, αυτοδιοικητικοί, επιχειρηματική κοινότητα, κοινωνία των πολιτών και επιστημονική κοινότητα (περισσότερα από 200 άτομα) και κατέθεσαν συγκεκριμένες προτάσεις για μέτρα και δράσεις που αφορούν τις βασικές όπως αναφέρθηκαν και άμεσες προτεραιότητες κυρίως σε εθνικό επίπεδο προκειμένου να αντιμετωπισθούν επείγοντα και κρίσιμα ζητήματα για τη νησιωτικότητα.

Στη συνέχεια, τα συμπεράσματα της Ημερίδας στη Μυτιλήνη κοινοποιήθηκαν δημόσια σε όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη με παράλληλη πρόσκληση να συμμετέχουν στη διαβούλευση της Ε.Ε. σχετικά με τις προτεραιότητες της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τη νησιωτικότητα, όπου επίσης τέθηκαν συγκεκριμένα ερωτήματα προς διερεύνηση των απόψεων και των προτάσεων:

1. Βασικές προκλήσεις και προτεραιότητες
2. Υφιστάμενες πολιτικές, συμπληρωματικότητα και σχετική νομοθεσία
3. Προσδοκίες ενδιαφερόμενων μερών και προτεινόμενα μέτρα
4. Νεολαία και δικαίωμα παραμονής

Στην παρούσα σύνοψη περιλαμβάνονται και τα συμπεράσματα από τις δράσεις που πραγματοποιήθηκαν για τη συμμετοχή στην Ευρωπαϊκή διαβούλευση που ολοκληρώνεται καταρχήν την 1^η Απριλίου 2026.

Σημειώνεται ότι συμπληρώθηκαν 134 Ερωτηματολόγια για τα ερωτήματα που τέθηκαν από την Ε.Ε. που συνοψίζονται στα ακόλουθα αποτελέσματα:

1: Ποιες θεωρείτε ότι είναι οι κυριότερες βραχυπρόθεσμες και μακροπρόθεσμες προκλήσεις που αντιμετωπίζουν τα νησιά της ΕΕ; Σε ποιους τομείς πολιτικής θα πρέπει να δοθεί προτεραιότητα στο πλαίσιο της στρατηγικής; (επιλέξατε τις 5 κυριότερες κατά την άποψη σας)

1. Υψηλό κόστος στέγασης και ενοικίων (13%)
2. Υψηλό κόστος καθημερινής διαβίωσης (11%)
3. Αδυναμία τοπικών αρχών να αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά τα τοπικά προβλήματα (11%)
4. Ανάπτυξη επιχειρηματικότητας πέραν του τουρισμού (11%)
5. Αδυναμία προσέλκυσης και εγκατάστασης νέων και εκπαιδευμένων ανθρώπων (11%)

2: Ποιες υφιστάμενες πολιτικές, πρωτοβουλίες και νομοθετικές πράξεις της ΕΕ θεωρείτε ότι αποδίδουν ικανοποιητικά; Με ποιον τρόπο θα πρέπει η νέα στρατηγική να συμπληρώνει τις δράσεις σε εθνικό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο; (επιλέξατε τις 5 κυριότερες κατά την άποψη σας)

1. Αγροτική πολιτική προσαρμοσμένη στις ιδιαιτερότητες των νησιών (11%)
2. Εφαρμογή μειωμένων συντελεστών ΦΠΑ για μείωση κόστους ζωής (9%)
3. Ελάφρυνση έμμεσης φορολογίας κατοίκων για μείωση κόστους ζωής (9%)
4. Πολιτική μεταφορών για βελτίωση της προσβασιμότητας των νησιών πέραν του πλαισίου πολιτικής ανταγωνισμού (8%)
5. Πολιτική προστασίας τοπίου (7%)
6. Πολιτική διαχείρισης υδάτινων πόρων και υγρών αποβλήτων (7%)

3: Ποια αποτελέσματα αναμένετε από την ΕΕ και ποια συγκεκριμένα μέτρα θα προτείνατε για τη στήριξη των νησιών σε βασικούς τομείς πολιτικής; (επιλέξατε τις 5 κυριότερες κατά την άποψη σας)

1. Πρόσβαση σε κατάλληλες υπηρεσίες υγείας για κάθε κάτοικο (14%)
2. Προσβασιμότητα (συχνότητα δρομολογίων, επίπεδο υπηρεσιών και κόστος) (10%)
3. Δυνατότητα παραμονής στον τόπο καταγωγής (9%)
4. Διατήρηση του χαρακτήρα και της αισθητικής των οικισμών (9%)
5. Προστασία και ανάδειξη του τοπίου (8%)

4: Ποιες είναι οι κύριες προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι νέοι στα νησιά; Ποιος θα πρέπει να είναι ο αντίκτυπος της στρατηγικής, ώστε τα νησιά να παραμείνουν ελκυστικοί τόποι διαβίωσης για όλες τις ηλικίες, παρέχοντας στους κατοίκους τους το πραγματικό δικαίωμα παραμονής στον τόπο τους (επιλέξατε τις 5 κυριότερες κατά την άποψη σας)

1. Υπερεξάρτηση από τον τουρισμό και οι αρνητικές συνέπειες του (13%)
2. Ελλειψη σε υπηρεσίες υγείας (12%)
3. Δυσκολίες στις μεταφορές (υψηλό κόστος, αραιές συγκοινωνίες) (9%)
4. Υψηλό κόστος ενοικίων σε σχέση με τη ποιότητα της στέγης (8%)
5. Ελλειψη ποιοτικών θέσεων εργασίας (αμοιβή, συνθήκες, προοπτικές (7%)

Συνοψίζοντας τα συμπεράσματα που καταγράφηκαν από τις παραπάνω ενέργειες τόσο για την εθνική στρατηγική για τη νησιωτικότητα, όσο και για την Ευρωπαϊκή στρατηγική, προκύπτουν τα παρακάτω σημεία προς περαιτέρω αξιολόγηση και διαβούλευση στο επόμενο στάδιο επεξεργασίας των σχετικών στρατηγικών και πολιτικών σε κάθε επίπεδο, εθνικό, περιφερειακό και Ευρωπαϊκό.

Οι βασικοί άξονες αφορούν:

Διακυβέρνηση και δικαίωμα παραμονής

Δημιουργία ενός ισχυρού μοντέλου αυτοδιοίκησης που να επιτρέπει στη τοπική κοινωνία να αποφασίζει για όλα τα τοπικά θέματα -με ειδικές ρυθμίσεις και μηχανισμούς λόγω του νησιωτικού χαρακτήρα με στόχο να βελτιωθεί η αποτελεσματικότητα στη λήψη και στην υλοποίηση αποφάσεων - ανατρέποντας το υφιστάμενο συγκεντρωτικό καθεστώτος διακυβέρνησης που στερεί από την τοπική αυτοδιοίκηση και τους πολίτες θεμελιώδη δικαιώματα, όπως η ισονομία και ισοπολιτεία, δεδομένων των ελλείψεων σε ανθρώπινο δυναμικό και πόρους, αλλά και της στέρησης βασικών αρμοδιοτήτων.

Ανάπτυξη, διαφοροποίηση και ανθεκτικότητα

Δημιουργία ενός παραγωγικού συστήματος που δίνει και δημιουργεί αξία αξιοποιώντας τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των νησιών και εγγυάται ανθεκτική, βιώσιμη ανάπτυξη με ανατροπή των υφιστάμενων πρακτικών μονοδιάστατης και πρόσκαιρης, αν όχι κερδοσκοπικής ανάπτυξης, που αναπαράγει τις κοινωνικές ανισότητες και υποβαθμίζει το φυσικό και θαλάσσιο περιβάλλον αυξάνοντας ταυτόχρονα το έλλειμα παραγωγικότητας και ανθεκτικότητας σε συνεχείς κρίσεις, με:

• Δημόσιες πολιτικές, επενδύσεις και δημόσια έργα. Αναθεώρηση της πολιτικής που ευνοεί στρατηγικές επενδύσεις στα νησιά χωρίς όρια και χωρίς την αυστηρή εφαρμογή των Ευρωπαϊκών Προτύπων αξιολόγησης της βιωσιμότητας των επενδύσεων.
• Συστημική αξιολόγηση της φέρουσας ικανότητας κάθε νησιού και της παραγωγικής του δυνατότητας για τη δημιουργία αξίας (όχι κέρδους) η οποία αναδιανέμεται στα επηρεαζόμενα μέρη σύμφωνα με τους κανόνες της δίκαιης και ισότιμης συμμετοχής σε βάρη και οφέλη
• Έμφαση στην ποιοτική και όχι την ποσοτική ανάπτυξη (μεγέθυνση) χωρίς θετικό κοινωνικό αντίκτυπο.
• Διαφοροποίηση της αναπτυξιακής στρατηγικής για την καλύτερη διασύνδεση και αξιοποίηση της δυναμικής του τουρισμού σε σχέση με τις ανάγκες στον αγροτο-διατροφικό τομέα και στον τομέα των υπηρεσιών ευρύτερα.

Βιώσιμη Ανάπτυξη με διατήρηση ποιότητας, περιβάλλοντος και πολιτισμικής ταυτότητας

• Ενίσχυση του πρωτογενούς τομέα της παραγωγής εστιασμένου σε ποιοτικά και με τοπική ταυτότητα (ΠΟΠ, ΠΓΕ) προϊόντα, με καλλιέργειες προσαρμοσμένες στη κλιματική αλλαγή και σε διασύνδεση με τον τουρισμό ώστε να είναι βιώσιμος και να αποφευχθεί η τουριστική μονοκαλλιέργεια, ενώ ταυτόχρονα η διατήρηση του θα συμβάλλει στην ανθεκτικότητα των νησιών
• Αξιοποίηση του θαλάσσιου στοιχείου που περιβάλλει τα νησιά και συνέβαλε ποικιλότροπα στην διαμόρφωση της μέχρι σήμερα εξέλιξης τους διαμέσου των αιώνων, με την ανάπτυξη δραστηριοτήτων της γαλάζιας οικονομίας
• Εισαγωγή οργανωτικών και κοινωνικών καινοτομιών παράλληλα με τις τεχνολογικές στη νησιωτική οικονομία ώστε να κινητοποιηθεί ένα εκπαιδευμένο ανθρώπινο δυναμικό που να αναλάβει δράση μέσα στο νέο πλαίσιο.

Ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής με κοινωνικό -δημόσιο- κράτος και στόχο την εξάλειψη των αυξανόμενων ανισοτήτων και την διασφάλιση των δικαιωμάτων των νησιωτών και ειδικά των νέων να παραμείνουν στον τόπο τους (δικαίωμα παραμονής), με άμεση εφαρμογή ενός «νησιωτικού ισοδύναμου» που περιλαμβάνει το ελάχιστο εγγυημένο επίπεδο υποδομών και υπηρεσιών ανά νησί, το μεταφορικό και υγειονομικό ισοδύναμο και επενδύσεις για την απασχόληση και την επιχειρηματικότητα στα νησιά. Οι στόχοι στο πλαίσιο αυτό αφορούν :

• Βελτίωση του επιτελικού ρόλου του κράτους και της αυτοδιοίκησης ώστε να παράγουν τις κατάλληλες δημόσιες υποδομές και να παρέχουν τις αντίστοιχες δημόσιες υπηρεσίες (υγείας, παιδείας, κατοικίας, συνδεσιμότητας, μεταφορών, δημόσιας διοίκησης, αλλά και παροχής ενέργειας και ύδρευσης, διαχείρισης απορριμμάτων) που θα στηρίξουν τους παραγωγικούς κλάδους και τη ποιότητα ζωής των πολιτών αντιμετωπίζοντας τα αντικίνητρα που δημιουργούν χαμηλή ελκυστικότητα και ανασφάλεια στα νησιά που δεν επιτρέπουν τη συγκράτηση του πληθυσμού και ιδιαίτερα των νέων (livability).
• Ένταξη των ίδιων των υποκειμένων της νησιωτικότητας - των κατοίκων και των επιχειρηματιών των νησιών - στην αξιολόγηση των πολιτικών και στην προτεραιοποίηση των δράσεων
• Εφαρμογή της ρήτρας νησιωτικότητας στις υπηρεσίες του δημοσίου συμφέροντος επεκτείνοντας το μεταφορικό ισοδύναμο σε ένα συνολικό νησιωτικό ισοδύναμο με προτεραιότητα στην υγεία (υγειονομικό ισοδύναμο που με ένα ειδικό Νησιωτικό ΕΣΥ και έναν υγειονομικό χάρτη που θα λαμβάνουν υπόψη τις ανάγκες των κατοίκων και των υγειονομικών) που αποτελεί το σημαντικότερο παράγοντα ανασφάλειας των κατοίκων όπως καταγράφουν όλες οι μετρήσεις
• Εφαρμογή κοστολογικού ελέγχου, αλλά και της ποιότητας των υπηρεσιών γενικού οικονομικού ενδιαφέροντος που παρέχονται είτε από ιδιώτες, είτε από τον ευρύτερο δημόσιο τομέα. Σύνδεση των χρηματοδοτήσεων εκσυγχρονισμού του ακτοπλοϊκού στόλου με την ποιότητα παροχής και τη τιμή των παρεχόμενων υπηρεσιών
• Ενίσχυση των ανώτατων ιδρυμάτων και του ρόλου τους στην ενδυνάμωση των τοπικών κοινωνιών και της καινοτομίας μέσα από την ενεργοποίηση του 4πλού έλικα μέσα από τεκμηριωμένη ανάλυση, ειδικά μέσα από τη εκπαίδευση και κατάρτιση τους, ώστε να επιτευχθεί η αναγκαία κοινωνική καινοτομία.

Εξασφάλιση μιας ισόρροπης ανάπτυξης που θα εξασφαλίζει την ανθεκτικότητα των νησιών με έμφαση:

• Στην ανάπτυξη πράσινων υποδομών υιοθετώντας φυσικές διεργασίες (nature based solutions) ώστε να ενισχύεται η ανθεκτικότητα των νησιών
• Στην υποστήριξη δράσεων για εξοικονόμηση φυσικών πόρων, νερού και ενέργειας και πράσινη μετάβαση με έμφαση στις ενεργειακές κοινότητες αντί των ενεργειακών ολιγοπωλίων
• Στη σύνδεση της (προληπτικής) διαχείρισης του περιβάλλοντος με τη πολιτική προστασία με τις αναγκαίες οργανωτικές διαφοροποιήσεις που επιβάλει η νησιωτικότητα (δυνατότητα άμεσης παρέμβασης με τοπικά μέσα και ανθρώπους) ώστε να μειωθούν οι κίνδυνοι από φυσικές καταστροφές και να ενισχυθεί η ασφάλεια κατοίκων
• Στην εκπόνηση μελετών φέρουσας ικανότητας που θα επιτρέπουν έναν ορθολογικό χωροταξικό σχεδιασμό και αποφυγή καταστροφικών για τα νησιά επενδύσεων και την αλόγιστη εκμετάλλευση του περιβάλλοντος και των φυσικών πόρων, αλλά ως εργαλείο για τη βιώσιμη ανάπτυξη, την ανθεκτικότητα και τη προσαρμογή στη κλιματική αλλαγή.

Η πρόταση που προκύπτει από την διαβούλευση είναι μία πρόταση ρήξης με ένα καθεστώς αντίθετο στα συμφέροντα των πολλών. Τα κατοικημένα νησιά, 114 σήμερα, στην Ελλάδα, κατατάσσονται σε διαφορετική κλίμακα «οικονομικής βιωσιμότητας» με βάση τους όρους και τα όρια μίας ανάπτυξης παρωχημένης και με ορατό αρνητικό πρόσημο σε όλα τα νησιά.

Η συμμετοχή στον εθνικό και στον Ευρωπαϊκό διάλογο είναι προϋπόθεση μίας ανατροπής γιατί απαιτείται συντονισμός και συνεργασία μεταξύ της επιστημονικής κοινότητας και των πολιτών, του δημόσιου και του ιδιωτικού τομέα, της κοινωνίας των πολιτών και της τοπικής αυτοδιοίκησης.

Η ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ

Αλεξίου Μαρία, Ινστιτούτο Ερευνών και Πολιτικής Στρατηγικής - ΙΝΕΡΠΟΣΤ

Μητροπούλου Αγγελική, Ινστιτούτο Εναλλακτικών Πολιτικών ΕΝΑ

Μυλόπουλος Γιάννης, Ινστιτούτο Ν. Πουλαντζάς ΙΝΠ

Σπιλάνης Γιάννης, Εργαστήριο Τοπικής και Νησιωτικής Ανάπτυξης, Πανεπιστήμιο Αιγαίου