Η 28η Οκτωβρίου 1940 αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους σταθμούς της νεότερης ελληνικής ιστορίας.
Το Ιστορικό Πλαίσιο και το Τελεσίγραφο
Στις 3:00 το πρωί της 28ης Οκτωβρίου 1940, ο Ιταλός πρεσβευτής στην Αθήνα, Εμανουέλε Γκράτσι, επισκέφθηκε εκτάκτως την κατοικία του Πρωθυπουργού Ιωάννη Μεταξά στην Κηφισιά.
Το τελεσίγραφο απαιτούσε:
Την ελεύθερη διέλευση του ιταλικού στρατού από την ελληνοαλβανική μεθόριο.
Την κατάληψη στρατηγικών σημείων της ελληνικής επικράτειας (λιμάνια, αεροδρόμια, οδικοί κόμβοι) για τις ανάγκες του πολέμου στη Μεσόγειο.
Η προθεσμία που δινόταν έληγε στις 6:00 το πρωί της ίδιας ημέρας.
Ο Ιωάννης Μεταξάς εξέφρασε την αρνητική στάση της χώρας με τη διπλωματική γαλλική φράση: «Alors, c'est la guerre!»
Τι Επακολούθησε: Οι Φάσεις των Γεγονότων
1. Η Ιταλική Επίθεση και η Ελληνική Άμυνα (28 Οκτωβρίου – Νοέμβριος 1940)
Στις 5:30 το πρωί, πριν ακόμα εκπνεύσει το τελεσίγραφο, οι ιταλικές δυνάμεις εισέβαλαν από τα αλβανικά σύνορα στην Ήπειρο και τη Δυτική Μακεδονία.
Η Μάχη της Πίνδου: Η επίλεκτη ιταλική Μεραρχία Αλπινιστών «Τζούλια» προσπάθησε να διεισδύσει στην οροσειρά της Πίνδου. Το Απόσπασμα Πίνδου, υπό τον Συνταγματάρχη Κωνσταντίνο Δαβάκη, μαζί με τους ντόπιους κατοίκους και τις γυναίκες της Ηπείρου που κουβαλούσαν πολεμοφόδια στα χιονισμένα βουνά, ανέκοψε την ιταλική προέλαση.
Η Άμυνα στην Ελαία - Καλαμά: Στον τομέα της Ηπείρου, η 8η Μεραρχία υπό τον Υποστράτηγο Χαράλαμπο Κατσιμήτρο κράτησε τις αμυντικές γραμμές, καθηλώνοντας τις υπερέχουσες ιταλικές δυνάμεις.
2. Η Ελληνική Αντεπίθεση (Νοέμβριος 1940 – Μάρτιος 1941)
Από τα μέσα Νοεμβρίου 1940, ο Ελληνικός Στρατός, υπό την αρχιστρατηγία του Αλέξανδρου Παπάγου, πέρασε στην αντεπίθεση:
Μεταφέρθηκε ο πόλεμος στο αλβανικό έδαφος (Βόρεια Ήπειρος).
Απελευθερώθηκαν διαδοχικά η Κορυτσά, το Πόγραδετς, τους Αγίους Σαράντα, το Αργυρόκαστρο, η Χειμάρρα και η Κλεισούρα.
Η νίκη αυτή αποτελέσε την πρώτη ουσιαστική νίκη των Συμμάχων εναντίον των δυνάμεων του Άξονα στην ηπειρωτική Ευρώπη, προσφέροντας ισχυρό ηθικό πλήγμα στον φασισμό.
3. Η Ιταλική Εαρινή Επίθεση (Μάρτιος 1941)
Ο Μουσολίνι, επιδιώκοντας να ανακτήσει το χαμένο γόητρο της Ιταλίας, ανέλαβε αυτοπροσώπως τη διοίκηση της «Εαρινής Επίθεσης» (Operation Primavera) στο Υψωμα 731. Παρά τους σφοδρούς βομβαρδισμούς και τις συνεχείς εφόδους, οι ελληνικές δυνάμεις συγκράτησαν τις ιταλικές επιθέσεις.
4. Η Γερμανική Εισβολή (Απρίλιος 1941)
Η αποτυχία της Ιταλίας υποχρέωσε τη ναζιστική Γερμανία να επέμβει για να ασφαλίσει τη νότια πτέρυγα του Άξονα:
Στις 6 Απριλίου 1941, εκδηλώθηκε η γερμανική επίθεση (Επιχείρηση «Μαριτάνα») στα ελληνοβουλγαρικά σύνορα (Οχυρά της Γραμμής Μεταξά).
Παρά τη σθεναρή αντίσταση στα οχυρά (όπως στο Ρούπελ), η κατάρρευση του γιουγκοσλαβικού μετώπου επέτρεψε στα γερμανικά στρατεύματα να παρακάμψουν τις γραμμές άμυνας και να φτάσουν στη Θεσσαλονίκη.
Ακολούθησε η συνθηκολόγηση και η είσοδος των γερμανικών δυνάμεων στην Αθήνα στα τέλη Απριλίου 1941.
5. Η Τριπλή Κατοχή και η Εθνική Αντίσταση
Μετά την πτώση της ηπειρωτικής Ελλάδας και τη Μάχη της Κρήτης (Μάιος 1941), η χώρα περιήλθε σε καθεστώς τριπλής κατοχής (γερμανικής, ιταλικής και βουλγαρικής):
Ο ελληνικός λαός αντιμετώπισε τον λιμό του χειμώνα 1941-1942 και εκτελέσεις αντιποίνων.
Παράλληλα, αναπτύχθηκε ένα από τα πιο μαζικά και ισχυρά κινήματα Εθνικής Αντίστασης στην Ευρώπη, το οποίο ταλαιπώρησε τις δυνάμεις κατοχής μέχρι την απελευθέρωση τον Οκτώβριο του 1944.
Η Ιστορική Σημασία
Η άρνηση της 28ης Οκτωβρίου και η ελληνική αντίσταση που ακολούθησε είχαν ευρύτερο αντίκτυπο στην εξέλιξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου:
Καθυστερημένη Επίθεση στη Σοβιετική Ένωση: Η εμπλοκή των γερμανικών δυνάμεων στα Βαλκάνια ανάγκασε το χιτλερικό επιτελείο να αναβάλει την Επιχείρηση «Μπαρμπαρόσα» κατά μερικές εβδομάδες, γεγονός που αποδείχθηκε κρίσιμο με την έλευση του ρωσικού χειμώνα.
Παγκόσμια Απήχηση: Ο αγώνας των Ελλήνων προκάλεσε το θαυμασμό της διεθνούς κοινής γνώμης και των συμμαχικών ηγετών, αναδεικνύοντας ότι οι δυνάμεις του Άξονα δεν ήταν αήττητες.
