Μετά τη μεγάλη δεσποτική εορτή των Θεοφανείων, η Εκκλησία μας τιμά σήμερα, 7 Ιανουαρίου, το πρόσωπο που πρωταγωνίστησε στο μυστήριο της Βαπτίσεως του Κυρίου: τον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο και Βαπτιστή.
Τι γιορτάζουμε σήμερα;
Στην ορθόδοξη παράδοση, την επομένη μιας μεγάλης εορτής συνηθίζεται να τιμάται το πρόσωπο εκείνο που διακόνησε στενά στο γεγονός. Έτσι, μετά τη Βάπτιση του Χριστού, πραγματοποιείται η «Σύναξις» των πιστών, δηλαδή η συγκέντρωση των χριστιανών στους ναούς, για να αποδώσουν τιμή στον «μεγαλύτερο άνθρωπο που γεννήθηκε από γυναίκα», όπως τον χαρακτήρισε ο ίδιος ο Κύριος.
Το πρόσωπο του Προδρόμου
Ο Άγιος Ιωάννης αποτελεί το μεθόριο ανάμεσα στην Παλαιά και την Καινή Διαθήκη. Είναι:
- Ο Πρόδρομος: Αυτός που προετοίμασε τον δρόμο για τον ερχομό του Μεσσία.
- Ο Βαπτιστής: Αυτός που αξιώθηκε να ακουμπήσει την κορυφή του Δεσπότου Χριστού στα νερά του Ιορδάνη.
- Ο Προφήτης: Ο τελευταίος και μεγαλύτερος των προφητών.
- Ο Μάρτυρας: Αυτός που θυσίασε τη ζωή του για την αλήθεια και τον έλεγχο της αδικίας.
Το μήνυμα της «Μετανοίας»
Το κήρυγμα του Ιωάννη συμπυκνώνεται στη φράση: «Μετανοεῖτε· ἤγγικε γὰρ ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν». Η μετάνοια για τον Πρόδρομο δεν ήταν μια απλή συναισθηματική λύπη, αλλά μια ριζική αλλαγή τρόπου σκέψης και ζωής.
Σήμερα, σε έναν κόσμο που αναζητά κατεύθυνση, η φωνή του Προδρόμου «βοώντος εν τη ερήμω» παραμένει επίκαιρη. Μας καλεί να καθαρίσουμε τις καρδιές μας, ώστε να γίνουν δεκτικές στο φως του Χριστού που φανερώθηκε στα Θεοφάνεια.
«Οὐκ ἐγήγερται ἐν γεννητοῖς γυναικῶν μείζων Ἰωάννου τοῦ Βαπτιστοῦ» (Ματθ. 11,11)
Λαογραφία και Παράδοση
Στην ελληνική παράδοση, η ημέρα αυτή σηματοδοτεί το τέλος του Δωδεκαημέρου. Ο λαός μας τιμά τον «Αϊ-Γιάννη» ως προστάτη των κουμπάρων και των αναδόχων, ενώ οι εορτάζοντες –που φέρουν ένα από τα πιο δημοφιλή ονόματα στην Ελλάδα– δέχονται τις ευχές για μια νέα χρονιά γεμάτη φως και πνευματική δύναμη.
Απολυτίκιο (Ήχος β΄)
«Μνήμη δικαίου μετ’ ἐγκωμίων, σοὶ δὲ ἀρκέσει ἡ μαρτυρία τοῦ Κυρίου Πρόδρομε· ἀνεδείχθης γὰρ ὄντως καὶ Προφητῶν σεβασμιώτερος, ὅτι καὶ ἐν ῥείθροις βαπτίσαι κατηξιώθης τὸν κηρυττόμενον...»
Λαϊκά Έθιμα και Παραδόσεις του Αϊ-Γιάννη
Η ημέρα του Αγίου Ιωάννη είναι πλούσια σε συμβολισμούς, καθώς ο λαός τον αποκαλεί και «Φωτολάμπη», γιατί με τη δική του γιορτή ολοκληρώνεται ο φωτισμός του κόσμου που ξεκίνησε τα Θεοφάνεια.
- Το «Άγιασμα» των σπιτιών και το τέλος των Καλικαντζάρων
Σύμφωνα με την παράδοση, ο Άγιος Ιωάννης είναι αυτός που «διώχνει» οριστικά τους Καλικαντζάρους πίσω στα έγκατα της γης. Με το αγίασμα των Θεοφανείων και τη γιορτή του Προδρόμου, τα νερά καθαρίζουν και η τάξη του κόσμου αποκαθίσταται. Σε πολλές περιοχές, οι νοικοκυρές καθαρίζουν σχολαστικά το σπίτι από τις στάχτες του τζακιού που έκαιγε όλο το Δωδεκαήμερο.
- Ο προστάτης της κουμπαριάς και της αδελφοποιίας
Ο Άγιος Ιωάννης θεωρείται ο κατεξοχήν προστάτης της κουμπαριάς. Επειδή ο ίδιος βάπτισε τον Χριστό, θεωρείται ο πνευματικός εγγυητής των δεσμών που δημιουργούνται μέσω του μυστηρίου του Βαπτίσματος.
Την ημέρα αυτή συνηθίζεται οι κουμπάροι να ανταλλάσσουν επισκέψεις και δώρα.
Παλαιότερα, την ημέρα αυτή επισημοποιούνταν και οι «αδελφοποιίες» (τα λεγόμενα «μπρατίμια»), όπου δύο φίλοι ορκίζονταν αιώνια πίστη και αδελφική αγάπη μπροστά στην εικόνα του Αγίου.
- Το έθιμο της «Βρέξης» (Ή το «Κατάβρεγμα»)
Σε πολλές περιοχές της Μακεδονίας και της Θράκης (όπως στη Δράμα και την Καβάλα), αναβιώνει το έθιμο του καταβρέγματος. Οι κάτοικοι πηγαίνουν στις βρύσες ή το ποτάμι και καταβρέχουν ο ένας τον άλλον για «καλό και υγεία». Το νερό εδώ έχει καθαρτήριο ρόλο, μεταφέροντας την ευλογία της Βάπτισης του Κυρίου στη ζωή των πιστών.
- Τα «Μπαμπούγερα» και οι μεταμφιέσεις
Σε χωριά της Βόρειας Ελλάδας, η ημέρα του Αϊ-Γιάννη συμπίπτει με την κορύφωση διονυσιακών εθίμων με μεταμφιέσεις (π.χ. τα «Μπαμπούγερα» στην Καλή Βρύση Δράμας). Οι συμμετέχοντες φορούν προβιές και κουδούνια, κάνοντας θόρυβο για να ξυπνήσουν τη φύση και να διώξουν το κακό, συνδυάζοντας την ορθόδοξη πίστη με πανάρχαια έθιμα ευετηρίας (καλοχρονιάς).
- Η παύση της αργίας
Λόγω του μεγάλου αριθμού των εορταζόντων (Ιωάννης, Ιωάννα, Πρόδρομος), ο λαός λέει την παροιμία: «Σπίτι χωρίς Γιάννη, προκοπή δεν κάνει». Ωστόσο, η ημέρα αυτή θεωρείται και το «τέρμα» των γιορτών, με τη γνωστή φράση: «Κάθε κατεργάρης στον πάγκο του», που σημαίνει την επιστροφή στις εργασίες και την κανονικότητα.
