Τα Θεοφάνεια, γνωστά και ως Φώτα ή Επιφάνεια, αποτελούν μία από τις παλαιότερες και πιο λαμπρές γιορτές της Χριστιανοσύνης. Στην Ελλάδα, η 6η Ιανουαρίου είναι μια ημέρα γεμάτη συμβολισμούς, όπου η θρησκευτική ευλάβεια συναντά τα λαϊκά έθιμα που χάνονται στα βάθη των αιώνων.
Η Τελετή του Αγιασμού των Υδάτων
Το κεντρικό γεγονός της ημέρας είναι η Κατάδυση του Τιμίου Σταυρού. Σε κάθε λιμάνι, ποτάμι ή λίμνη της χώρας, ο ιερέας ρίχνει τον Σταυρό στα κρύα νερά, συμβολίζοντας τη Βάπτιση του Χριστού στον Ιορδάνη ποταμό.
- Οι "Βουτηχτάδες": Παρά το τσουχτερό κρύο, δεκάδες πιστοί βουτούν στα νερά για να πιάσουν τον Σταυρό. Σύμφωνα με την παράδοση, αυτός που θα τα καταφέρει θα έχει την τύχη και την ευλογία με το μέρος του για όλη τη χρονιά.
- Ο Μέγας Αγιασμός: Οι πιστοί παίρνουν από την εκκλησία τον "Μεγάλο Αγιασμό" σε μπουκαλάκια, τον οποίο πίνουν ή ραντίζουν τα σπίτια και τα χωράφια τους για προστασία.
Τοπικά Έθιμα και Παραδόσεις
Η Ελλάδα, με την πλούσια γεωγραφική της ποικιλία, γιορτάζει τα Φώτα με μοναδικούς τρόπους ανά περιοχή:
- Τα Ραγκουτσάρια της Καστοριάς: Ένα τριήμερο καρναβάλι (6-8 Ιανουαρίου) με ρίζες στις διονυσιακές τελετές. Οι κάτοικοι μεταμφιέζονται και χορεύουν στους δρόμους για να διώξουν το κακό.
- Οι "Μπαμπούγεροι" στη Δράμα: Στο χωριό Καλή Βρύση, άνδρες μεταμφιεσμένοι με προβιές και κουδούνια περιφέρονται στους δρόμους, δημιουργώντας έναν εκκωφαντικό θόρυβο για τον εκφοβισμό των πονηρών πνευμάτων.
- Το πλύσιμο των εικόνων: Σε πολλές παραθαλάσσιες περιοχές και νησιά, οι γυναίκες μεταφέρουν τις εικόνες της εκκλησίας στη θάλασσα για να τις "πλύνουν" και να ανανεώσουν τη δύναμή τους.
Το Διώξιμο των Καλικάντζαρων
Σύμφωνα με τη λαϊκή δοξασία, τα Θεοφάνεια είναι η ημέρα που οι Καλικάντζαροι —τα άτακτα όντα που ανεβαίνουν στη γη κατά το Δωδεκαήμερο— επιστρέφουν στα έγκατα της γης.
"Φεύγετε να φεύγουμε, τι έρχεται ο τουρλόπαπας με την αγιαστούρα του και με τη βρεχτούρα του..."
Με τον αγιασμό των σπιτιών από τον ιερέα την παραμονή (Πρωτάγιαση), τα πονηρά πνεύματα τρομάζουν και εξαφανίζονται, καθώς τα νερά "καθαρίζουν" από κάθε κακό.
Γαστρονομία των Φώτων
Αν και δεν υπάρχει ένα συγκεκριμένο φαγητό για όλη την Ελλάδα, την παραμονή των Θεοφανείων τηρείται αυστηρή νηστεία. Σε πολλά μέρη συνηθίζονται τα "τσιλαδιά" (πηχτή), οι λουκουμάδες (γνωστοί και ως "φωτίτσες" στην Κρήτη) και τα παραδοσιακά λαλαγγίδια.
Τα Θεοφάνεια σηματοδοτούν το τέλος των εορτών των Χριστουγέννων και μια νέα αρχή γεμάτη φως και ελπίδα. Είναι η στιγμή που η φύση "αγιάζεται" και οι άνθρωποι προετοιμάζονται για τον νέο κύκλο των εργασιών τους.
